Nieuws, vervolg

Duurzame daken

Tijdens de vakbeurs Energie 2010 werden veel milieu- en kostenbesparende ideeën gepresenteerd die ook voor kerkgebouwen zeer bruikbaar zijn. Zie deze verslagen.

Energie 2010: Duurzame daken from InSite Services on Vimeo.

Beroep en bezieling

Voor een duurzame toekomst zijn bedrijven nodig met bezielde medewerkers, die nadenken over inhoud en doelen van hun werk. Arbeidspastoraat DISK interviewde twintig vrouwen en mannen over wat hun bij hun arbeid drijft en bezielt en vroeg enkele theologen om een reflectie over de interviews.
Het boek Beroep en bezieling is uitgegeven door KoK Kampen en kan -vanaf 29 september tot 29 oktober- met korting worden besteld bij bureau DISK.
Meer informatie: info@disk-arbeidspastoraat.nl

Duurzaamste kantoor van Nederland

Ondertussen is in Nederland het duurzaamste kantoor gespot in Bussum, waar accountants en belastingadvieskantoor Meeuwsen Ten Hoopen de oude watertoren volledig CO2 neutraal wist te maken.
Veel concrete informatie over duurzame bedrijven is te vinden op de website van de Stichting Milieukeur.

Ieder kind heeft recht op natuur!

Ieder kind heeft het recht op:
• toegang tot (kindwaardige) natuur in zijn of haar dagelijkse leefomgeving;
• dagelijks buiten spelen in en met de natuur;
• de natuur uit eigen ervaring leren kennen, beleven, waarderen en respecteren;
• de basis leren van (over)leven in en met de natuur;
• de oorsprong leren kennen van zijn/haar voedsel;
• een besef ontwikkelen van andere levensvormen en de onderlinge samenhang van alle leven.

Vindt u ook dat ieder kind recht heeft op natuur? Teken dan deze petitie.
De werkconferentie ‘Ieder kind heeft recht op natuur!’ is een samenwerkingsproject van IVN, het Nederlands Comité van de International Union for Conversation of Nature en het NatuurCollege.

Amerikaanse kerken vragen Congres om rechtvaardige klimaatpolitiek

De Amerikaanse Raad van Kerken vraagt het parlement om ernst te maken met klimaatpolitiek. Hij schreef een brief waarin wordt aangedrongen op strenge emissienormen, streven naar vernieuwbare en schone energie en energieonafhankelijkheid, rechtvaardige emissiehandel, en steun voor kwetsbare gemeenschappen bij de overgang naar een nieuwe economie. Bron: www.ucc.org
Ook aan de evangelische kant zijn Amerikaanse christenen ecologisch actief: vooral de olieramp in de Golf van Mexico werkte als een wake up call. Een heuse Nieuwe Levensstijl beweging komt op gang: www.creationcare.org

Bioteelt leidt tot meer CO₂?

De Volkskrant schreef op zaterdag 25 september jl. over de CO₂-prestaties van biologische landbouwproducten. Ze deed dat onder de koppen: ‘Bioteelt leidt tot meer CO₂’, ‘Goed voor het milieu is dus niet per se biologisch’ en ‘Biologisch is iets heel anders dan broeikasgasneutraal’.
Onjuist en kortzichtig menen enkele wetenschappers. -> Lees hun reactie.

CDA Duurzaamheidberaad laat van zich horen

Het is al meer geconstateerd: in verkiezingsstrijd en kabinetsformatie speelden milieu en klimaat een beschamend kleine rol. Verwijten aan het CDA komen gelukkig niet alleen van buiten. Niels van der Stappen zet zich met het CDA duurzaamheidberaad in voor vergroening van zijn partij.
Een interview met hem is te zien op www.new-energy.tv

Klimaatverandering: wegkijken of vooruitzien?

Vele deelnemers van het Interkerkelijk Milieu Netwerk kwamen onlangs weer bij elkaar in 't Harde. Voor een enthousiaste dag vol informatie, discussie en uitwisseling, voor liefhebbers onderbroken door een prachtige natuurwandeling.
-> lees het verslag

Samen geloofwaardig

Voor de elfde keer vond op Prinsjesdag in de Grote Kerk in Den Haag een bezinningbijeenkomst van verschillende religies en levensbeschouwingen plaats. “Samen geloofwaardig zijn, daar zetten we ons voor in”, zei Ineke Bakker in haar openingswoord als voorzitter van de stichting Prinsjesdagviering.
-> lees Samen Geloofwaardig

Duizend duurzame kerken en een groen CDA

In het aanhoudende rumoer rond de pogingen tot een kabinetsformatie verdwijnt veel belangrijk ander nieuws naar de achtergrond. Dat lot trof ook het onderzoek naar de degelijkheid en betrouwbaarheid van het werk van het IPCC, het ‘klimaat panel’ van de Verenigde Naties.
·> lees de nieuwe column van Kees Tinga.

De koek raakt op

De grondstoffen waar wij gebruik van maken zijn niet onbeperkt beschikbaar. Niet voor ons en zeker niet voor onze nazaten. Berekeningen van het Global Footprint Network geven aan dat de wereldbevolking de beschikbare portie voor 2010 al op heeft.
Mathis Wackernagel legt het principe uit van de ecologische voetafdruk.

Molens in de Pacific?

Op een bijeenkomst van de Wereldraad van kerken, afgelopen zomer op de Fiji eilanden, is gepleit voor meer contact tussen kerken wereldwijd over klimaatverandering. De werkgroep Kerk en Energie (ondersteund door FairClimate/Kerk in Actie) wil die uitdaging oppakken en onderzoeken of het mogelijk is in het Pacific gebied gebruik van windenergie te bevorderen. Een project daar kan een mooie oecumenische tegenhanger worden van ‘Kerken geven energie’ [pdf] dat in eigen land het bouwen van windturbines op kerkelijke grond stimuleert.

Goed nieuws over duurzame energie

Terwijl in verschillende Europese landen door conservatieve regeringen gekort wordt op subsidies voor duurzame energie, zet deze haar opmars voort. De Organisatie voor Duurzame Energie (ODE) verwacht ook zonder subsidies een voortzetting van de gestage groei. (Trouw 13 augustus).
En onderzoekers van het aan de UVA gelieerde instituut SEO Economisch Onderzoek vergeleken de toekomstmogelijkheden van een kernenergie- en kolenscenario met een inzet op vernieuwbare energiebronnen. Zij kwamen uit op de tweede optie.
Zie: Investeren in een schone toekomst

Klimaat en kabinetsformatie

Dat de rechterflank van de Tweede Kamer een crisiskabinet probeert te vormen, belooft weinig goeds voor natuur en milieu. Stemwijzergebruikers wisten dat al voor de verkiezingen, maar nu klinken gelukkig ook binnen CDA en VVD waarschuwingen voor een beleid dat de strijd tegen klimaatverandering en voor natuurbescherming jaren achterop brengt.
In de Volkskrant van 17 augustus bezweren de oud-bewindslieden Veerman, Wijffels en Winsemius hun onderhandelaars ook om milieuredenen afstand te nemen van Wilders en een andere, groene koers in te slaan. Mocht u lid zijn van CDA of VVD, laat u horen, voor het te laat is! Kies groen!

Klimaatverandering: wegkijken of vooruitzien?

Het Interkerkelijk Milieu Netwerk IMN, dat bestaat uit organisaties die zich vanuit een christelijke inspiratie inzetten voor zorg voor de schepping, verzorgt voor de vierde keer een netwerkdag, waarin twee actuele thema’s centraal staan: klimaatverandering en biodiversiteit.
Deze netwerkdag wordt gehouden op 18 september in de Maranathakerk, in ’t Harde, gelegen aan de Bovendwarsweg 2c (ingang Dennenweg).
Lees verder of zie de uitnodiging met het programma [PDF].

Naar de kerk

Ruim een op de drie autoritten is korter dan vijf kilometer. Op deze afstand is de fiets een logischer en aantrekkelijk alternatief. Milieu Centraal berekende dat met het vermijden van korte autoritten gemiddeld honderd euro per auto per jaar te besparen is op de brandstofkosten.
Ook het milieu gaat er dan op vooruit: per auto kan jaarlijks 185 kilo CO2 bespaart worden door vaker te fietsen of te lopen.
Lees meer >>

Kamerbreed energieplan

Vertegenwoordigers van zeven Nederlandse politieke parijen hebben een Deltaplan Nieuwe Energie gepresenteerd waarin beschreven wordt hoe ons land in 2050 helemaal op hernieuwbare energie kan zijn overgegaan. Zouden de kabinetsformatie ervan gaan profiteren?
Kijk op www.duurzaamheidsoverleg.nl.

Waar blijft de groene PC?

Greenpeace is weer eens een campagne begonnen die ertoe doet. Heel veel computertechnologie is nog beschamend weinig duurzaam. Behalve om energieverbruik gaat het vooral ook om gif en afval. En juist omdat het om zoveel toepassingen en producten gaat, kan er op dit terrein heel veel vooruitgang worden geboekt.
Let ook op duurzaamheid als u een volgende PC, I-phone, of ander hightech instrument gaat aanschaffen.
Microsoft stelt: het kan wel.

Landbouw, voedsel en duurzaamheid

Het altijd informatieve kwartaalblad van Arbeidspastoraat DISK, OndersteBoven heeft een themanummer over landbouw, voekdsel en duurzaamheid gepubliceerd. Het bevestigt nog eens hoe belangrijk de rol is en zal zijn die voedsel speelt in de bevordering van een duurzame samenleving.
Kijk op www.disk-arbeidspastoraat.nl en/of bestel op tel. 073 – 6128201

Tien jaar Earth Charter

Temidden van zomerhitte en voetbaldrukte ging een belangrijke herdenking haast in stilte voorbij. Op 29 juni werd in aanwezigheid van koningin Beatrix het tienjarig bestaan van het Earth Charter gevierd. Kort tevoren was is een nieuwe campagne gelanceerd: EC+10.
Kijk voor meer informatie op www.earthcharter.nl

Erfenis

Het zal je maar gebeuren. Het is in de middag, je sloft naar de brievenbus, en daar ligt een grote envelop van de notaris. Als je die openmaakt, blijkt dat een rijke man je heeft bedacht in zijn testament en dat je twee hectare land hebt geërfd.
·> lees de column van Mark Kuilenburg

Klimaatdebat

Het Rathenau Instituut onderzocht hoe in Nederland het klimaatdebat werd gevoed en wordt gevoerd door en tussen wetenschap, politiek en media. Uitkomst: de pers in ons land informeert op een pluriforme en evenwichtige wijze over klimaatverandering en het maatschappelijke en politieke debat daarover.
Wel blijft berichtgeving over het Nederlandse politieke debat achter bij die over internationale ontwikkelingen zoals de VN-toppen. Lees verder...

Green Christian

Elke aankomst van het Engelse tijdschrift Green Christian roept weemoedige gevoelens op aan de tijd dat Kerk en Milieu nog een eigen kwartaaltijdschrift uit kon geven.
In het zomernummer van 2010 (uitgave nr 69) staan weer veel interessante artikelen, meditaties en boekbesprekingen. Uitgever Chrisitan Ecology Link vraagt o.a. aandacht voor de start van een Real Bread Campaign (www.realbreadcampaign.org) en voor twee boeken met theologie en ethiek over dieren.

Ons dagelijks brood - Voedsel en klimaatverandering

Wat hebben ons dagelijks voedsel en klimaatverandering met elkaar te maken? Daarover spraken zo’n tachtig christenen uit 23 landen met elkaar, vlakbij Praag.
Lees verder ...

Help de bijen, zaai wat bloemen

Nog plek vrij in de kerktuin? Net als vorig jaar stelt Natuur en Milieu weer zakjes met bijvriendelijk bloemenzaad beschikbaar voor wie bijen en biodiversiteit ter harte gaan. Gewoon uitstrooien in eigen tuin of in publieke aarde die wel wat kleur kan gebruiken – en even later hebben bedreigde bijen het al wat beter…
Informatie bij www.natuurenmilieu.nl

Buurtmoestuin bij uw kerk?

Buurtmoestuinen in de stad zijn in opkomst, bijvoorbeeld in Dordrecht, Delft, Utrecht en Amsterdam. Weinig gebruikte of braakliggende stukken grond hebben dankzij beheerders en tuinierende bewoners een groene metamorfose ondergaan. Buurtmoestuinen functioneren dan ook als ontmoetingsruimte. Wijkbewoners uit vele culturen werken samen, leren de taal, ruilen onderling zaden en groenten en koken gezamenlijke maaltijden.
Inspiratie: www.milieucentrumutrecht.nl

Windmolens op kerkelijke grond

Alle kerkenraden van de Protestantse Kerk in Nederland ontvingen een folder van het project Kerken geven energie, dat met steun van het ministerie van VROM op zoek is naar locaties voor windturbines.
Lokale besturen van andere kerkgenootschappen die in het bezit zijn van voor plaatsing van windmolens geschikte grond kunnen zeker meedoen aan dit door Kerk in Actie geïnitieerde project.
·> download de folder [pdf]

Geloof inspireert

Uit onderzoek van ForumC blijkt dat geloof christenen inspireert tot duurzaam leven. Die inspiratie vindt men op allerlei plekken en vooral buiten de kerk. De resultaten zijn in het meinummer van opinieblad cv•koers te lezen.
Zie: forumC
-> download het onderzoeksrapport [pdf]
-> download de onderzoeksresultaten [pdf]

Idealen in Handel

Op het Brabantse land laten Nella van der Jagt en Sid Bachrach zich al decennialang inspireren door hun grote voorbeelden Gandhi en Franciscus. Zij willen eenvoudig leven, met respect voor de natuur en in vredelievendheid. Hun doel is om De Weyst in Handel te beheren als een vredes- en ecologisch centrum.
Meer weten over deze idealistische mensen? Download het nieuwste nummer van het KNR-bulletin.

Milieuvriendelijk onderwijsprogramma

Fairchild Challenge NL is een uitdagend, multidisciplinair milieueducatie-programma voor scholen in de regio Haaglanden. Het nodigt kinderen en jongeren uit om de lastigste milieuonderwerpen te verkennen en te onderzoeken en op ieder niveau te komen tot vindingrijke en effectieve oplossingen. Fairchild Challenge NL doet dit door hen aan te spreken op hun aangeboren creativiteit en nieuwsgierigheid naar de wereld om hen heen.
Zie www.fairchildchallenge.nl

Scheppingsdag

In ons eigen land durft de Raad van kerken het – ondanks acclamatie op de Oecumenische Assemblee van Sibiu – nog niet aan. In Duitsland kwam het er wel van:
Tijdens de Oecumenische Kerkendag half mei in München werd, door de 17 lidkerken van de Duitse Werkgemeenschap van Christelijke Kerken, een Oecumenische Scheppingsdag geproclameerd. Te vieren ieder jaar op de eerste vrijdag van september. Met voor wie dat wil een verschuivingsmogelijkheid naar een andere dag in de periode tussen 1 september en 4 oktober.
Kerk en Milieu adviseert lokale kerken het Duitse voorbeeld te volgen en tussen 1 september en 4 oktober een oecumenische Scheppingsdag te vieren, ook al is dat hier nog even zonder officiële oecumenische proclamatie.

Groen(st)e Kerk van Nederland

Op 4 juni is de interessante bijeenkomst over verduurzaming van onze kerken. Michael Northcott hoopt dan te spreken over: 'How to Overcome the Barriers - Experiences from UK'. Vervolgens zal worden stilgestaan bij het groene gehalte van de kerk in Nederland.
De bijeenkomst begint om 14:30 uur in de Christelijke Hogeschool Ede.

Verkiezingen betekent keuzes maken

Voor wie in de aanloop naar 9 juni nog twijfelt: kijk maar eens op www.groenekieswijzer.nl, een initiatief van een aantal grote natuur- en milieuorganisaties.
Eén van die organisaties, Natuurmonumenten, onderzocht ook het stemgedrag van de partijen in de afgelopen Kamerperiode. Dat gaat niet over wat partijen zeggen maar over wat ze doen.
Het resultaat van dat onderzoek is – in een volgorde van slechtst naar best - negatief voor VVD, PVV, Lijst Verdonk, CDA,SGP en Christen Unie (de positie van de laatste is opmerkelijk), en positief voor PvdA,SP, D’66, Partij voor de Dieren en Groen Links.
Zie www.natuurmonumenten.nl

Landelijke kerktuinendag 2010

Op 5 juni vindt in bij de Pelgrimskerk in Badhoevedorp de landelijke kerktuinendag plaats. De dag is bedoeld voor iedereen die plannen heeft om van de ruimte rondom een kerkgebouw een aantrekkelijke kerktuin te maken.
Download hier het programma of zie www.kerktuinen.nl/Agenda.

10:10:10

Op 10 oktober is de volgende klimaattop in Mexico. Het vervolg van de mislukte top in Kopenhagen.
Klimaatoptimisten wachten niet meer op hun overheden en gaan zelf aan de slag. Wereldwijd verenigd in het duurzame initiatief 10:10. Doe mee als individu, organisatie, bedrijf of school.
Zie: www.1010global.org/nl

A Rocha in Veenendaal

In Veenendaal wordt nagedacht over een nieuwe lokale A Rocha groep, die zich in de onmiddellijke omgeving wil inzetten voor natuurbehoud. Initiatiefnemer Bert Roor nodigt je van harte uit om mee te doen! Op 26 mei is er een maaltijd en brainstorm. Wil je daar bij zijn, stuur dan een mailtje naar Bert: roor@solcon.nl

Klimaatdicussie - de wens dat het niet waar is

Het lijkt erop dat klimaat en milieu bij de komende verkiezingen geen rol van betekenis spelen. Vreemd: er was de laatste maanden juist zo’n heftige diskussie!
·> lees de column van Peter Builtjes

World People's Conference on Climate Change and
the Rights of Mother Earth

Cochabamba, Bolivia - Op de Dag van de Aarde, na drie dagen zwaar debateren, discussieren en samenvatten is een einde gekomen aan de conferentie, kortweg "PWCCC". Meer dan 30.000 deelnemers spraken onder andere over een wereldwijd referendum over klimaatbeleid en over een internationale rechtbank voor klimaatafspraken en aanverwante kwesties.
Zie de website pwccc.wordpress.com

Opening nieuwe kerktuin Radewijk

Op zondag 25 april, na de zondagsdienst, wordt de nieuwe kerktuin in Radewijk (gemeente Hardenberg). De dag ervoor wordt een informatieve dag gehouden met een workshop symbolisch bloemschikken en 's middags een lezing over de kerktuin.
Voor informatie: Riet Valk 0523 216308

SER roept politiek op tot duurzaamheid

De Sociaal Economische Raad roept in een unaniem ontwerpadvies de regering op om meer werk te maken van duurzaamheid. Een ‘structurele innovatieaanpak voor duurzaamheid’ moet het Nederlandse bedrijfsleven, werknemers en consumenten daartoe brengen.
Zie ook: www.ser.nl

Wetenschap en waarheid

Het IPCC-rapport doet nogal wat stof opwaaien. Niet alleen vanwege de opwarming van de aarde en de veranderingen van het klimaat. De discussie gaat ook om de geloofwaardigheid van de gebruikte gegevens.
Wetenschap levert waarheden op. De IPCC-rapporteurs kiezen vervolgens welke feiten wel of niet vermeld worden. Kiezen echter is geen wetenschap maar een politieke bezigheid, daar komen belangen bij kijken. Een aantal wetenschapsjournalisten volgt daarom de klimaatwetenschap op de voet. Ook op zoek naar de waarheid.
Zie hun website climategate.nl.

Herinneringen aan Martien de Jonge (1934-2010)

Op 8 april j.l. overleed in Goes Martien de Jonge, die in de jaren negentig lid was van de werkgroep Kerk en Milieu. Ook na zijn afscheid van de groep bleef hij voortdurend betrokken. Kerk en Milieu gedenkt hem in dankbaarheid.
·> Lees meer

Smoesjes worden niet meer getolereerd

Duurzaam leven is goed, dat weten we inmiddels wel. Maar ja, spaarlampen zijn duur, vlees is stiekem toch wel erg lekker en op de fiets naar je werk is eigenlijk net iets te ver. En als je ’s avonds om zeven uur eindelijk eens thuis bent, is de biologische winkel alweer dicht. Smoesjes genoeg dus. Maar daar rekent Egon de Bruin, bedenker van de online game Treemagotchi, voorgoed mee af.
·> lees het interview met Egon de Bruin

Klimaatneutrale ICCO organisatie

Adviesbureau Ecofys onderzocht de ecologische handel en wandel van ontwikkelings NGO ICCO, partner van Kerk in Actie in o.a. het programma FairClimate. Het is de bedoeling dat de door het bureau berekende uitstoot in de komende jaren zal worden teruggebracht en gecompenseerd zodat ICCO klimaatneutraal gaat werken.
ICCO’s buurvrouw, de Diensten Organisatie van de Protestantse Kerk gaat naar verluidt dit voorbeeld spoedig volgen.

Kerken en kernenergie

Vijfendertig jaar geleden was ons land in rep en roer over kernenergie. En deden de kerken aan de discussies dapper mee. Hoe is dat vandaag?
Kerk en Milieu secretaris Kees Tinga schreef er een artikel over voor de Husserl Stichting: ‘De kerken en het k-woord’
·> Lees De kerken en het k-woord op www.husserl.nl.

Beveiliging voor klimaatwetenschappers in Amerika

Wij kunnen ons in ons land zorgen maken over groeiende polarisatie, het kan altijd nog erger.
Met de olie-, gas- en steenkoollobby op de achtergrond zijn klimaatsceptici met een niet aflatend offensief bezig tegen het IPCC, de Amerikaanse regering en individuele klimaatwetenschappers, die blijven waarschuwen voor de gevolgen van klimaatverandering.
De Republikeinse senator James Inhofe verspreidde een lijst met wetenschappers die hij wil laten vervolgen. Klimatoloog Schneider (Stanford University) ontving honderden e-mails met bedreigingen en heeft – onder verwijzing naar aanslagen op abortusartsen - de vrees geuit dat er collega’s zullen worden aangevallen of vermoord.
(Bron: www.duurzaamnieuws.nl)

Drinken uit de Dopper!

Wereldwaterdag (22 maart) bracht ook in de Nederlandse media veel onthutsend nieuws over ons dagelijks waterverbruik. Voor al onze meer en minder noodzakelijke behoeften gebruiken we zoveel drinkwater, dat kan op de lange duur niet goed gaan.
Duurzaam Nieuws bracht tussen alle narigheid ook een vrolijk stemmend nieuwtje. Industrieel ontwerper Rinke van Remortel won een voor Wereldwaterdag uitgeschreven prijsvraag met een ontwerp voor een slim flesje dat fles en beker combineert. Als het straks in productie is genomen hoeft u echt nooit meer zo’n plastic wegwerpflesje te kopen maar vult u thuis een Dopper (zo heet het winnende ontwerp van gerecycled plastic).

Deltaplan Nieuwe Energie

Dat belooft wat voor na 9 juni: werkgroepen duurzaamheid van zeven politieke partijen - van Groen Links tot CDA,VVD en SGP! -presenteerden een ‘partijoverstijgend voorstel voor een Deltaplan Nieuwe Energie dat voorstellen doet om Nederland in 2050 geheel van hernieuwbare energie te voorzien. Weer een zorg minder voor de toekomstige informateur..
·> zie www.duurzaamheidsoverleg.nl of
·> download het Deltaplan nieuwe energie[.pdf].

Duurzaam vieren

In de christelijke traditie wordt de symboliek rond pasen bepaald door de herinnering aan het leven uit de dood, de opstanding van Jezus. De kleur wit is de feestkleur. Het lentegroen verwijst evenals het ei naar het nieuwe leven.
Op kloostertuinen.nl staan recepten die deze symboliek met zich mee dragen en bovendien getuigen van respect voor het leven.
·> zie kloostertuinen.nl

Steek je licht op in Etten-Leur

De lampen in kerkgebouw ’De Baai’ in Etten-Leur verbruiken ongeveer 2500 watt. Spaarlampen kunnen dat verbruik met 80% terugbrengen. Maar ja, de kosten... Ze bedachten een even simpele als solidaire oplossing.
·> lees de column van Kees Tinga

De menselijke maat doet ook varkens goed

Dom Malachias Huijink ocso, de abt van de Cisterciënser Abdij Lilbosch vertelt hoe de zorg voor scharrelvarkens zich verhoudt tot de spiritualiteit van de Cisterciënzers.
·> lees het artikel

Laatste nieuwsbrief

De nieuwsbrieven van Kerk en Milieu, Groene Liturgie, Kerktuinen, Kloostertuinen, Samen aan tafel en Liturgisch- en symbolisch bloemschikken worden samengevoegd. Gezamelijke plannen, aankondigingen, momenten voor ontmoeting, lees er meer over in deze nieuwsbrief. [pdf-bestand]

 

·> naar recenter nieuws of onze agenda.