Levend Huis • Ecospiritualiteit en schepping

Bezieling en inspiratie
Mijn ouders waren als kerkgangers betrokken bij mensen en de wereld. Ze waren beiden afkomstig uit het onderwijs mijn vader was leraar wiskunde. Ik raakte niet alleen door hen geïnspireerd, maar ook door mijn biologieleraar Herman Nieboer. Zo ontdekte ik de natuur en de soortenrijkdom daarin.
Tijdens mijn studie raakte ik geboeid door wetenschappers en mensen zoals Niko Tinbergen, Baerends en Röling. De verwondering over de schepselen en hun omgeving, hun schoonheid en verscheidenheid, mijn betrokkenheid en nieuwsgierigheid naar het gedrag van mensen en mijn culturele en kerkelijke betrokkenheid inspireren me in mijn onderzoek. De kerkelijke betrokkenheid leerde mij op zoek te gaan naar hoe de schepping bedoeld kan zijn. Anders dan wat we er tot nu toe van gemaakt hebben.
Kijk naar het versnelde uitsterven van soorten door toedoen van mensen, de verrommeling en versnippering van het landschap, de lelijkheid van industrieterreinen en onze woonomgeving. In de bijbel lezen we dat God een verbond sluit met al het leven op aarde. Mijn persoonlijke inspiratie is altijd sterk verweven met mijn werk, ook in de leeropdracht die naar mijn persoon toegeschreven is.

Leefruimte spanning tussen mens en natuur
Door het ontstaan van ´licht in de duisternis´ en de scheiding tussen water en land ontstonden in de leefruimte allerlei soorten organismen. Slechts enkele soorten kunnen leven van chemische processen waaruit zij energie halen, bij bijna alle soorten wordt het leven bepaald door licht.
De leefruimte op aarde is gevuld met een groot aantal verschillende levensvormen. De ruimte was aanvankelijk ingevuld door natuurlijk leven aangepast aan de natuurlijke omstandigheden en het klimaat. Door de mensen en hun gedrag is en wordt de natuur gedomesticeerd, getemd om direct dienstbaar aan de mensen te kunnen zijn. Woeste gronden werden woongebieden, landbouwgronden, industrieterreinen en wegen. Soorten sterven uit of worden juist selectief bevoordeeld en daarbij speelt de mens direct of indirect een belangrijke rol. We zien biotoopverlies en verdringing door soorten die elders thuishoren, biotoopverlies, sterfte door bejaging, en slechter wordende omstandigheden door vervuiling en klimaatsverandering.

Zorgen
Ik maak mij vooral zorgen om het effect op de leefruimte aarde van:

• de door de mens veroorzaakte (extra) klimaatverandering
• het versnelde verlies aan biodiversiteit door uitsterven (10.000 maal zo snel als in het verleden) en variatie in landschappen
• het menselijk gedrag: dat we geen geld over hebben voor goede en verantwoord geproduceerde basisbehoeften: goed voedsel, goede kleding, kunst, een mooiere wereld, maar wel voor prestige zaken zoals mooie keukens en auto's.
  

Als ons menselijk gedrag niet tijdig verandert, leidt dat tot onomkeerbaarheid. De nadelige gevolgen van klimaatverandering en verlies aan soorten en leefruimte zijn niet meer terug te draaien.

Hoop
De menselijke natuur is niet geneigd om alleen maar 'kwaad' te doen of in berusting van de zondeval te vervallen tot onverschilligheid. Het zit ook in ons om goed te doen en te zorgen dat de toekomst beter is dan het heden. We kunnen daar een appèl op doen, zoals ook de bijbel ons tot verantwoording roept: Adam, mens waar ben je?
In de bijbel schept God een verbond met al wat leeft, dus niet alleen met de door de mensen bewerkte en gedomesticeerde wereld. In de joods-christelijke traditie is er dus wel degelijk een zelfstandige positie voor de natuur. Dit in tegenstelling tot opvattingen van invloedrijke Griekse denkers waar die eigenwaarde van de natuur, los van het directe nut voor de mens, ontbreekt.
Onze cultuur en kijk op de wereld heeft zich dus meer in die Griekse richting ontwikkeld en in praktische zin van een agrarische cultuur via een industriële cultuur naar een samenleving waarin dienstverlening een centrale rol speelt. Door het huidige informatie- en communicatietijdperk waardoor we zicht hebben op wat er overal in de wereld gebeurt, worden ook de mogelijkheden geschapen om een volgende fase in te gaan.
Dat zal een fase moeten zijn waarin we een volhoudbare relatie met het natuurlijk milieu moeten realiseren. We weten nu dat mondiaal gezien waarschijnlijk voor het einde van deze eeuw de wereldbevolking zich stabiliseert. Dat betekent ook dat we nu aan een cultuurverandering kunnen gaan werken met als visioen een betere wereld voor ons allemaal met daarin leefruimte ook voor andere soorten. Dit is geen proces van jaren maar eerder van decennia. Bovendien zal er veel, ook op technologisch gebied, uit de kast moeten worden gehaald om die duurzame ontwikkeling praktisch te realiseren. Slimme mens- en natuurvriendelijke systemen op het gebied van voeding en energie.

Elkaar aanspreken en motiveren
We mogen elkaar als personen, maar ook als organisaties, politieke partijen, kerken en overheid aanspreken op de doelen die we gesteld hebben en het gedrag dat daarbij hoort. Daarbij is het gewenst je aan te sluiten bij specifieke doelen en verantwoordelijkheden en je eigen doelen niet aan anderen op te leggen. We moeten als kerken dus niet de CO2 reductiedoelstelling van de overheid nog eens willen aanscherpen. Wel mogen we een scheppingszondag vieren om zo het belang van een goede zorg voor mens en natuur in woord, zang en ritueel ook levensbeschouwelijk inhoud te geven.
Vaak spelen we verstoppertje, we praten ons milieuonvriendelijke gedrag klein en we laten we het positieve effect van kleine stappen in de goede richting verdampen door het te vergelijken met het buitenland, met China etc. We moeten leren inclusief te denken en niet het effect van onze leefwijze afwentelen op mensen elders op de wereld, op toekomstige generaties of op de natuur.
Goede voorbeelden van overheid, organisaties en personen zijn dan ook belangrijk en motiverend. Bijvoorbeeld het voornemen van de overheid tot energiebesparing en de inkoop van duurzame producten.

Als christenen en kerken kunnen we elkaar ook aanspreken op de bijbelse boodschap om
• verantwoordelijkheid voor elkaar en de toekomst te dragen,
vooral voor de gedomesticeerde wereld die sterk van ons afhankelijk is.
• terughoudend gedrag te bevorderen
opdat er een eigen plek blijft voor de ongerepte natuur
• goede maatvoering te houden en matigheid te bevorderden:
rijkdom wordt niet aangemoedigd in de bijbel.

We kunnen daarbij putten uit de bijbelse bronnen maar ook uit de verschillende christelijke tradities. Het geven van goede voorbeelden werkt uiteraard ook inspirerend. De taak van kerken is vooral een inspirerende en motiverende. Het is het visioen van een goede schepping en het goede leven voor ogen houden met leefruimte voor mens en natuur. Levensbeschouwingen kunnen, zoals Job Cohen, burgemeester van Amsterdam, dat benadrukt, ons een spiegel voorhouden. Levensbeschouwingen kennen een morele agenda zoals hij dat zegt. Vooralsnog hebben ze nog veel te doen om hun eigen doelen waar te maken in eigen kringen. Niet om dat op te leggen aan anderen.
Wel kunnen zij hun individuele gelovigen motiveren om in vrijheid deel te nemen aan het debat over een rechtvaardige ordening van de samenleving en staat en hun politieke partijen daarop aanspreken zoals Cohen dat voor ogen staat.

Waarden
In deze tijd kunnen we in plaats van deugden ook van waarden spreken: fundamentele waarden die richting geven aan de keuzes in je leven. Aanhakend op de traditionele deugden en zonden zijn waarden voor mij bijvoorbeeld:

• matigheid in tegenstelling tot verspilling en vraatzucht
• bescheidenheid in tegenstelling tot hoogmoed
• actief zijn in tegenstelling tot luiheid
• gemeenschap in tegenstelling tot een te ver doorgevoerd individualisme.
  

Maar ja luiheid, bijvoorbeeld minder gas geven, kan ook positief uitwerken voor natuur en milieu.
Als waarden in onze maatschappij en cultuur beschouw ik ondermeer democratie, en het verlichte reformatorische denken. Onze samenleving kent voor mij ook waarden waarop ik trots ben, die samenhangen met de tradities en het religieuze verleden zoals de muziek van Bach, Sweelinck en Zelenka.

Wens
Ik hoop dat we erin slagen dat we onze samenleving, doordrenkt van het Westerse verlichtings- en vooruitgangsdenken en rationalisme dat ons bevrijdt heeft van veel bijgeloof-, te verzoenen met een goede omgang met natuur en milieu. Dat we ons gaan inzetten voor een betere wereld, voor alle mensen op aarde en de natuur in die leefruimte een plaats geven.
Maar dat zal een hele klus worden.