Levend Huis • Ecospiritualiteit en schepping

Bezieling
Al vroeg raakte ik geïnteresseerd in milieuvraagstukken, met name door Amerikaanse wetenschappelijke vakliteratuur. In de Verenigde Staten was men zich eerder bewust van de vervuiling en uitputting van de aarde dan in Nederland
Ik ben natuurwetenschapper en mijn interesse was er de oorzaak van dat ik mij verder verdiepte in milieuvraagstukken. Door het schrijven van artikelen in Vrij Nederland in de late jaren zestig en vroege jaren zeventig, ging ik mij daar meer en meer in verdiepen. Maar ook omdat mensen en groepen met vragen kwamen die het milieu betroffen. Ik wilde die mensen helpen en dus moest ik van alles uitzoeken. Zo ontwikkelde ik mij tot wat ik nu ben: hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en de Open Universiteit, en als medewerker betrokken bij de Stichting Natuur en Milieu.
Mijn betrokkenheid op de aarde en mijn ondersteuning aan mensen die zich daarvoor willen inzetten maken mijn leven zinvol. Vanuit mijn interesse, en dat gevoel van zingeving houd ik dit werk vol.

Zorgen: eindigheid van huidige energiebronnen
Mijn grootste zorg is dat men zich onvoldoende inspant om de eindigheid van de fossiele brandstoffen en de beperkingen en gevaren van kernenergie, om te zetten in investeringen in de ontwikkeling van duurzame zonne-energie.
De aarde kent vele milieuproblemen, maar het energieprobleem is een centraal probleem. Heel veel milieuvraagstukken hebben met energie te maken. Het energieprobleem laat zich nu aan den lijve voelen door de klimaatverandering. Die veranderingen hebben alles te maken met de enorme hoeveelheden kooldioxide die bij die verbranding van fossiele brandstoffen zoals kolen en olie vrijkomen en zich in de atmosfeer ophopen.
Al deze energie, niet allen van steenkool, olie, bruinkool en aardgas is in feite door planten vastgelegde zonne-energie van miljoenen jaren oud, die we nu in een versneld tempo opstoken in de industrie, verkeer, landbouw en thuis. Die voorraad is beperkt en het einde raakt in zicht. Als alles zo doorgaat, is binnen enkele eeuwen die voorraad volledig op.
Door het opstoken van fossiele brandstoffen ontstaat de klimaatverandering. Die klimaatverandering veroorzaakt dat laag gelegen landen in de wereld gemakkelijker overstroomd raken en andere delen van de wereld zullen verdrogen. Daarnaast is er door het verstoken van fossiele brandstoffen ook sprake van verzuring, smog en andere vormen van vervuiling zoals fijn stof.
Kernenergie wordt wel aangeprezen als schone energie. Maar ook de voorraad aan uranium die gebruikt wordt voor het opwekken van kernenergie is eindig. De hoeveelheid kun je vergelijken met minder dan een week energie die de zon op de aarde straalt. Bovendien zit je met het kernafval vele duizenden jaren opgescheept en zadel je daarmee toekomstige generaties op. Dat is immoreel. In deze tijd heeft kernenergie ook de kans dat er rampen zoals Tjernobyl ontstaan en dat nucleair materiaal in handen van terroristen komt, die daarvan een vuile bom maken.

Hoop: duurzame energie
Hoop is te vinden in verbetering van de energie-efficiency en de benutting van bestaande duurzame energiebronnen: zoals zon, wind, en aardwarmte.
Heel belangrijk is verbetering van de energie-efficiency: energiebesparing. Als we de beste beschikbare technieken toepassen kunnen we hetzelfde blijven doen met maar een derde van de hoeveelheid energie die we nu verbruiken.
Bio- brandstoffen zoals koolzaadolie en palmolie kunnen maar een beetje bijdragen. Ze kosten veel vruchtbare grond die beter kan worden gebruikt voor voedselproductie of door de natuur. Het grootschalige gebruik van landbouwgronden voor biobrandstoffen drijft bovendien de voedselprijzen op.
Het gebruik van grootschalige waterkracht, denk aan de enorme stuwdammen, is vaak nadelig voor het ecosysteem. Windenergie is op dit moment de goedkoopste bron van duurzame energie. Maar de meest krachtige en hoopgevende bron voorde toekomst is en blijft de zon. Die zon blijft nog wel 5 miljard schijnen verwacht de wetenschap, voordat dit zonnestelsel met al haar levensvormen zal verdwijnen. En de hoeveelheid energie die de zon nu op de aarde straalt is ongeveer tienduizend maal zo groot als de hoeveelheid fossiele brandstoffen die we in de wereldeconomie stoppen.
Wel zijn er enorme investeringen nodig om die zonne-energie om te zetten in voor ons bruikbare energie.

Overheid
De overheid heeft het principe "de vervuiler betaalt" erkend en geaccepteerd om op basis daarvan beleid te ontwikkelen. Maar de toepassing van dit principe is beperkt. Energieleveranciers berekenen schade die fossiele brandstoffen en kernenergie berokkenen aan mens en natuur op de wereld, nu en in de toekomst maar nauwelijks door in de energieprijs. Het rapport van Nicolas Stern rapport laat zien dat klimaatverandering in de toekomst ongelooflijk kostbaar wordt, vergelijkbaar met een wereldoorlog.
Dat is onrechtvaardig. Onze eigen gewin op korte termijn is nog steeds de voornaamste drijfveer van onze economie. We moeten de overheid telkens opnieuw erop attenderen dat de uitvoering van het principe de vervuiler betaalt tekort schiet en onrechtvaardig is.
We moeten de overheid aanspreken op de verantwoordelijkheid zich in te spannen om te investeren in met name energie-efficiency en de ontwikkeling van zonne-energie.

Wij zelf
Wij kunnen ons zelf aanspreken op onze leefstijl en met name onze consumptie en ons reisgedrag. Maar ook op bijvoorbeeld ons voedsel. We kiezen dagelijks wat we eten. Dagelijks minder energie verbruiken kan door verse producten uit de eigen regio te eten. Ik eet weinig vlees want voor vleeseiwit is 7 maal zoveel energie en land nodig als voor plantaardig eiwit. Met elkaar kunnen we in Nederland onze energieverbruik met tweederde verminderen. In landen zoals Indonesië kan dat nog met een factor 5 of 6 gereduceerd worden. Daar is nog meer verspilling.

Zonden en deugden
Rechtvaardigheid vind ik de belangrijkste deugd in de christelijke traditie in relatie tot de zorg voor de aarde. Luiheid, gemakzucht (acedia) vind ik de belangrijkste zonde. We zijn te lui om werkelijk inspanningen te leveren om de aarde ook voor toekomstige generaties en andere wereldburgers elders leefbaar te houden. We laten in dat opzicht Gods water over Gods akker lopen met in ons achterhoofd: "na ons de zondvloed."
Voor christenen zie ik evenals voor joden en mohammedanen een bijzondere rol. In de bijbel en de Koran is de mens de beheerder van Gods schepping en gevormd naar het beeld van God. De mens heeft de unieke opdracht om de aarde te bewaren. Daaruit spreekt een verantwoordelijkheid voor de heelheid van de schepping, het behoud van soorten en de zorg voor medemensen over de grenzen van jezelf heen.
Christenen zouden zichzelf, maar ook hun politieke partijen daarop kunnen aanspreken om verantwoording te nemen. Niet alleen om zo de deugd van rechtvaardigheid in daden om te zetten, maar ook op de inspanning om de aarde en haar diversiteit aan leven te bewaren.

Hoop
Ik hoop dat we ons daadwerkelijk intensief gaan inspannen om geld te investeren in technische ontwikkelingen om de zon als krachtbron van duurzame energie zo snel mogelijk te vergroten.