De zeven dimensies van een Groene Gemeente - door Kees Tinga
1 • Liturgie
2 •
Eropuit
3 • Bezinning en toerusting
4 • Burgerschap
5 •
Diaconaat
6 •
Beheer en beleid
7 • De kerk levert energie!
· nawoord
Hier en daar wordt nog wat tegengesputterd maar ook in de kerken wordt de waarheid over klimaatverandering steeds meer onder ogen gezien. Al Gore hielp daar een beetje bij en in de oecumene maakten Wereldraad en landelijke Raad van kerken er veel werk van. Zelfs paus Benedictus gaf afgelopen zomer in zijn jongste encycliek de rooms-katholieke sociale leer een ecologische update.
Wat kunnen lokale kerken bijdragen aan bewustwording en verandering op het gebied van klimaatverandering en duurzaamheid? Een groeiend aantal neemt de eigen verantwoordelijkheid al volop serieus en is druk bezig met bezinning en actie. De ervaring leert dat er zeker zeven dimensies van klimaatvriendelijk kerkenwerk te onderscheiden zijn. Hier komen ze:
1. Liturgie
In elke levende kerkgemeenschap staat de viering centraal. Wie met de Bijbel in de hand het leven wil vieren, kan niet om de Schepping heen. Lezingenrooster en kerkelijk jaar zijn er misschien niet erg scheutig mee, wie goed kijkt en luistert, ontdekt veel meer ‘groene’ bijbelpassages dan verwacht (in de Engelstalige Green Bible zijn ze zelfs in het groen gedrukt).
Vanuit de internationale Oecumene wordt er al lang op aangedrongen om, in navolging van de orthodoxe kerken, in de periode tussen 1 september en 4 oktober in het kerkenwerk speciale aandacht te geven aan de Schepping. Maar iedere lokale kerk kan in de eigen (jaar)agenda natuurlijk ook eigen ‘scheppingskeuzen’ maken.
Op de website van de projectgroep Kerk en milieu van de Raad van kerken is, onder het kopje Verdieping, volop liturgisch lees- en werkmateriaal te vinden met allerlei links naar websites van verwante organisaties en specialistisch materiaal (bijv. voor liturgisch bloemschikken). Kijk vooral bij ‘Levend Huis’ (ook als mooi boekje te koop in de boekhandel).
Het Christelijk Ecologisch Netwerk (CEN) – dat vooral reformatorische en evangelische christenen bereikt – bracht dit jaar het magazine ‘Hart voor de Schepping’ uit.
2. Eropuit
Liturgie stopt niet bij de uitgang van de kerk. Diakenen weten daar alles van. Maar ook de Schepping vraagt om een liturgische levenshouding die het hele leven doortrekt. Om openheid en attentie voor wat er in natuur en cultuur gebeurt, opkomt, bloeit en dreigt te vergaan. De kerk kan zo’n persoonlijke levenshouding voeden en ondersteunen.
Gelukkig zijn er steeds meer kerken die een Start- of Buitendag organiseren met speciale aandacht voor die eigen leefomgeving. En het aantal plaatsen groeit waar natuur en spiritualiteit samen beleefd kunnen worden, onze verwondering en eerbied worden aangeraakt.
Kijk voor inspirerende buiten-ideeën eens op websites als www.kerktuinen.nl, www.kloostertuinen.nl, www.stoutenburg.nl of www.arocha.nl.
3. Bezinning en toerusting
Na de verkenning buiten is het tijd voor bezinning en toerusting, informatie en discussie. De Klimaatoproep van de Raad van kerken, ‘Kwetsbaarheid, verantwoordelijkheid en moed’ ligt klaar voor bespreking; winterwerk- en de catechesecommissie krijgen het er druk mee. Als ze verstandig zijn, combineren ze binnen- en buitenwerk, door een afwisseling van zaal of huiskamer met een ‘uitje’ - naar natuur- of industrieterrein – of bij slecht weer naar een natuurmuseum.
Wie advies zoekt voor het organiseren van bezinning en discussie kan een beroep doen op veel organisaties en groepen.
De meeste met kerken verbonden groepen werken samen in het Interkerkelijk Milieu Netwerk (IMN). Niet alleen Kerk en Milieu en CEN zijn aangesloten maar ook FairClimate, de Stichting Oikos, Franciscaanse Samenwerking, Stoutenburg, de werkgroep Kerk en Dier, A Rocha Nederland en Time to Turn (zeer geschikt voor jongerenwerk en –catechese). Ze staan allemaal in de folder van het IMN ‘Christelijke & Groen’ te bestellen bij Kerk en Milieu of Brochureverkoop van de PKN.
De Klimaatoproep staat hierboven en op de site van de Raad van kerken.
4. Burgerschap
We zouden het haast vergeten. Maar kerkmensen zijn ook burgers. Grote landelijke organisaties bieden een schat aan informatie en vaak ook een netwerk van regionale en lokale afdelingen. Min of meer abstracte problemen worden concreter als de eigen leefomgeving in het geding is, het eigen landschap, de leefkwaliteit van eigen buurt of dorp.
Samen werken met seculiere organisaties, een beroep doen op hun kennis en ervaring, kan veel bijdragen aan kerkelijke milieuactiviteiten. Zij zijn het fundament waarop kerkelijke organisaties een gelovige, motiverende en meer specifieke aanvulling kunnen geven. Maak wederzijds gebruik van die expertise, ontmoet elkaar en nodig elkaar uit (vaak bestaan er ook lokale afdelingen of werkgroepen).
De adressen van de grote natuur en milieuorganisaties, Stichting Natuur en Milieu, Milieudefensie, Greenpeace, Wereld Natuur fonds enz. zijn gemakkelijk op het internet te vinden. Al deze grote organisaties werken dit najaar samen aan een gemeenschappelijk doel: een goed resultaat op de VN Klimaattop in december a.s. in Kopenhagen; op 12 december is er in de Jaarbeurshallen in Utrecht een massaal evenement (waaraan ook de kerken deelnemen): Beat the heat now!
5. Diaconaat
Hier en daar zijn ze al te vinden, de ‘groene diakenen’, de ambtsdragers die een diaconale invulling geven aan de kwaliteit van leven, duurzaamheid, heelheid van de Schepping. Ze zijn intermediairs tussen landelijke (kerkelijke en seculiere) natuur- en milieuorganisaties en de plaatselijke kerk. Ze zijn gespitst op (inter)kerkelijke initiatieven en activiteiten. Ze trekken aan de bel bij bid- en dankdagen, bij de Scheppingsperiode, ze dragen zorg voor het eigen natuur- en milieubeleid in de lokale kerk en haar directe omgeving.
De komende maanden doen ze er alles aan om alle kerkleden te bewegen tot het ondertekenen van de Klimaatbelofte.
Kerk in Actie besteedt veel aandacht aan diaconale projecten op het terrein van duurzaamheid. Samen met ICCO wordt het programma FairClimate uitgevoerd, dat ontwikkelingsprojecten in het Zuiden helpt bij verduurzaming. Projecten van FairClimate gaan heel goed samen met parallelle actie in en voor eigen parochie; de adviseurs van KiA Interactief kunnen daarbij helpen.
Een ander diaconaal traject is ‘Duurzame kerk’; daarbij worden lokale kerken geholpen bij het bevorderen van duurzaam gedrag en beleid in de ruimste zin van het woord: zie www.duurzamekerk.nl.
Een tekst over de Groene Diaken is op deze site te vinden.
De Klimaatbelofte is te vinden op www.klimaatbelofte.nl.
Diakonia, het blad van Kerk in Actie publiceert regelmatig over duurzaam diaconaat.
6. Beheer en beleid
Op veel plaatsen zijn kerkrentmeesters, diakens, kosters en gewone kerkleden bezig om het eigen beheer en beleid te verduurzamen. Goedkopere energie is belangrijk.
Dat besparen op de rekening kan via een door het CIO-k geregeld gezamenlijk contract. Maar besparen op het verbruik gaat een stapje verder.
Energie- en waterbesparing (d.m.v. isolatie, zuinige en goed afgestelde apparatuur) zijn een grote uitdaging en er zijn steeds meer mogelijkheden en technieken beschikbaar.
In de gemeente Ede worden naast scholen ook alle kerkgebouwen en moskeeën gescand op duurzaamheid. In de provincie Utrecht kunnen kerken meedoen aan een project van de stichting Collusie waarbij metingen leiden tot aanbevelingen voor verbeteringen in beheer.
Inkoop- en personeelsbeleid kunnen aan kwaliteitsnormen (duurzaam, biologisch, fair trade) worden gebonden. Hier en daar wordt hardop gedacht aan de inschakeling – of zelfs aanschaf - van elektrisch vervoer door en voor kerkelijke/diaconale doeleinden.
Waarom geen gezonde rivaliteit gestimuleerd om de prijs voor de groenste en/of meest fair trade kerk in het land? Er is een landelijke conferentie in voorbereiding waarop verschillende mogelijkheden voor verduurzaming samen zullen worden gepresenteerd.
Let op de aankondiging in Kerkinformatie en op de websites van Kerk en Milieu en Duurzame Kerk. Kijk ook op www.kerkenmilieu.nl > de projectgroep > Kerk & Energie.
7. De kerk levert energie!
Op tal van Duitse, Deense, Zweedse en Engelse kerken – en op het dak van Vaticaan en pauselijk buitenhuis - zijn ze nu al te vinden: zonnepanelen die energie leveren, aan de kerk zelf en bij voldoende opbrengst ook aan de omgeving.
In Nederland zijn veel kerken en diaconieën grondeigenaars; dat maakt het mogelijk om op zoek te gaan naar mogelijke locaties voor het plaatsen van een windmolen of andere energie-opwekkingsinstallatie. Ze zijn er: kerkleden die samen een windmolencoöperatie heben gesticht, en met de opbrengst diaconale projecten steunen.
Kerk en Milieu gaat de mogelijkheden voor energielevering door kerken laten onderzoeken. Want die gedachte is in allerlei opzichten veelbelovend. Voor de begroting van de kerk, voor de bestedingsruimte van de diaconie, en voor het behoud van het klimaat.
Meer over de kerk als energieleverancier is te vinden bij
www.kerkenmilieu.nl > de projectgroep > Kerk & Energie, bij www.windvogel.nl en bij www.duurzamekerk.nl.
๏ Klimaatneutrale kerk?
Moet de kerk nu ook al duurzaam willen zijn? Is het niet een zoveelste aanpassing aan een voorbijgaande trend? Zulke tegenwerpingen klinken al sinds de dagen van Nieuwe Levensstijl en Conciliair Proces. Maar milieu- en klimaatvraagstuk zijn geen modieuze zaken, het zijn ernstige problemen die ons deze eeuw geen moment meer zullen verlaten. Kerken zijn het aan hun herkomst, aan hun stand verplicht om zich met eigen mogelijkheden en vanuit eigen invalshoeken in te zetten voor behoud van de Schepping. Inspirerende mogelijkheden genoeg!
Wilt u reageren? Mail naar k.tinga@kerkinactie.nl
Kees Tinga is werkzaam bij Kerk in Actie en van daaruit betrokken bij het werk van Kerk en Milieu, CEN en van FairClimate.